Η συντακτική ομάδα του StellasView, με τον Νέστορα Αναστάσιο, παρακολούθησε την Τετάρτη 26 Αυγούστου, στο Θέατρο Δάσους, τις «Τρωάδες» του Ευριπίδη, σε παραγωγή του Εθνικού Θεάτρου, με τη συμμετοχή της ομάδας Εν Δυνάμει. Και βγήκαμε από το θέατρο με την αίσθηση ότι μόλις είχαμε παρακολουθήσει κάτι πολύ περισσότερο από μια ακόμη παράσταση αρχαίου δράματος. Μια παράσταση που, κατά τη γνώμη μας, συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες και πιο ολοκληρωμένες προσεγγίσεις αρχαίας τραγωδίας που έχουμε δει τα τελευταία χρόνια.
Γιατί οι «Τρωάδες» της Ελένης Ευθυμίου δεν είναι απλώς μια καλή παράσταση. Είναι μια πρόταση για το τι μπορεί να είναι σήμερα το αρχαίο θέατρο.
Ο Ευριπίδης γράφει τις «Τρωάδες» το 415 π.Χ. και κάνει κάτι συγκλονιστικά τολμηρό: ενώ οι Έλληνες έχουν νικήσει την Τροία, ενώ η Αθήνα βρίσκεται στην κορυφή της ισχύος της, ο ποιητής δεν υμνεί τους νικητές. Δεν γράφει για τη δόξα των Αχαιών. Δεν πανηγυρίζει τη νίκη. Αντίθετα, βάζει στο κέντρο τις γυναίκες της ηττημένης Τροίας. Τις γυναίκες που έχασαν τα πάντα. Την Εκάβη, την Ανδρομάχη, την Κασσάνδρα, την Ελένη. Τους ανθρώπους που έμειναν πίσω όταν οι στρατοί τελείωσαν τη δουλειά τους.
«Οι πραγματικά ανάπηρες κοινωνίες δεν είναι εκείνες που έχουν ανθρώπους με αναπηρία· είναι εκείνες που μπορούν να κάνουν πόλεμο, να ισοπεδώνουν πόλεις και να συντρίβουν ανθρώπους, αλλά αδυνατούν να οικοδομήσουν ειρήνη.»
Και το κάνει χωρίς κανέναν φόβο απέναντι στην ίδια την ελληνική ταυτότητα. Ο Ευριπίδης, Έλληνας ποιητής, δεν διστάζει να κοιτάξει τη νίκη των Ελλήνων από την πλευρά των ηττημένων και να αποκαλύψει τη βία, τη σκληρότητα και το ανθρώπινο κόστος που κρύβεται πίσω από κάθε πολεμική νίκη. Δεν χρειάζεται να «υπερασπιστεί» το έθνος του. Χρησιμοποιεί το ίδιο το ελληνικό θέατρο ως εργαλείο αυτοκριτικής. Και αυτή ίσως είναι μία από τις σπουδαιότερες παρακαταθήκες του έργου: ότι η αγάπη για τον τόπο σου δεν σημαίνει να κλείνεις τα μάτια μπροστά στα εγκλήματά του.
Οι «Τρωάδες» είναι ένα έργο βαθιά αντιπολεμικό. Αλλά η παράσταση της Ελένης Ευθυμίου πηγαίνει ακόμη βαθύτερα.
Γιατί εδώ η συμπερίληψη δεν είναι ένα μήνυμα που προστέθηκε εκ των υστέρων. Δεν είναι μια «ωραία ιδέα». Δεν είναι ένα επικοινωνιακό εύρημα. Είναι η ίδια η σκηνική πράξη.
Είκοσι δύο ερμηνεύτριες και ερμηνευτές, διαφορετικών ηλικιών, με και χωρίς αναπηρία, συνυπάρχουν στη σκηνή μαζί με ζωντανή μουσική. Το Εθνικό Θέατρο και η ομάδα Εν Δυνάμει δεν δημιουργούν ένα θέατρο «για» την αναπηρία. Δημιουργούν ένα θέατρο όπου η αναπηρία δεν αποτελεί πλέον λόγο αποκλεισμού από την καλλιτεχνική δημιουργία.
Και κάπου εδώ η παράσταση γεννά ένα από τα πιο δυνατά της νοήματα.
Αν υπάρχει μια «αναπηρία» που πραγματικά καταστρέφει τον κόσμο, αυτή δεν βρίσκεται στα σώματα των ανθρώπων που γεννήθηκαν διαφορετικοί ή απέκτησαν μια αναπηρία. Βρίσκεται στην ανθρώπινη αδυναμία να αποτρέψει τον πόλεμο. Στην αδυναμία να νιώσει τον πόνο του άλλου. Στην ανάγκη για κυριαρχία. Στην ιδέα ότι κάποιος άνθρωπος μπορεί να θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο από έναν άλλο και να αποφασίζει αν ο άλλος θα ζήσει, θα πεθάνει, θα ξεριζωθεί ή θα υποδουλωθεί.
Οι πραγματικά «ανάπηρες» κοινωνίες είναι εκείνες που δεν μπορούν να προστατεύσουν τα παιδιά τους από τον πόλεμο.
Εκείνες που μπορούν να καταστρέψουν μια πόλη αλλά δεν μπορούν να οικοδομήσουν ειρήνη.
Εκείνες που μπορούν να νικήσουν έναν εχθρό αλλά δεν μπορούν να αναγνωρίσουν την ανθρωπιά του.
Και αυτό το μήνυμα αποκτά τεράστια δύναμη επειδή δεν εκφέρεται από έναν αφηγητή που βρίσκεται έξω από τη σκηνή. Το βλέπουμε μπροστά μας. Στα σώματα των ίδιων των ερμηνευτών.
Η Εν Δυνάμει είναι εδώ ο μεγάλος πρωταγωνιστής της παράστασης. Μια ομάδα που δημιουργήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 2008 από την Ελένη Δημοπούλου και τη Μαρία Ιωαννίδου και έχει κάνει εδώ και χρόνια πράξη την ιδέα μιας καλλιτεχνικής συνύπαρξης ανθρώπων με και χωρίς αναπηρία. Και η συνεργασία της με το Εθνικό Θέατρο αποκτά τεράστια σημασία. Γιατί όταν ένας μεγάλος εθνικός θεατρικός οργανισμός ανοίγει τη σκηνή του σε μια ομάδα όπως η Εν Δυνάμει, δεν κάνει απλώς μια συνεργασία. Δημιουργεί ένα προηγούμενο. Λέει ξεκάθαρα ότι η μεγάλη σκηνή ανήκει σε όλους. Ότι η τέχνη δεν έχει «κανονικά» και «μη κανονικά» σώματα. Ότι η διαφορετικότητα δεν είναι εμπόδιο στην υψηλή τέχνη αλλά μπορεί να γίνει πηγή μιας εντελώς διαφορετικής θεατρικής γλώσσας.
Και αυτή ακριβώς τη γλώσσα καταφέρνει να αναδείξει η Ελένη Ευθυμίου.
Η σκηνοθεσία της είναι θαρραλέα, ευαίσθητη και εξαιρετικά ώριμη. Δεν προσπαθεί να κάνει επίδειξη συμπερίληψης. Δεν ζητά από τον θεατή να συγκινηθεί επειδή βλέπει στη σκηνή ανθρώπους με αναπηρία. Τους αντιμετωπίζει ως αυτό που είναι: καλλιτέχνες.
Και αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη επιτυχία της.
Η Ευθυμίου κάνει και τη διασκευή του έργου και τη σκηνοθεσία, δημιουργώντας μια νέα σκηνική ανάγνωση των «Τρωάδων», όπου ο λόγος, το σώμα, η κίνηση, η μουσική και η σιωπή λειτουργούν ως ένα ενιαίο σύνολο.
Η μετάφραση του Γιάννη Τσαρούχη συναντά τη σύγχρονη σκηνική ματιά της Ευθυμίου και δημιουργεί έναν λόγο που μπορεί να σταθεί απέναντι στον σημερινό θεατή χωρίς να χάνει το βάρος και την τραγικότητα του αρχαίου κειμένου.
Και πραγματικά, η μουσικότητα της παράστασης είναι από τα στοιχεία που μένουν.
Η ζωντανή μουσική επί σκηνής δεν λειτουργεί ως απλό συνοδευτικό στοιχείο. Γίνεται μέρος του σώματος της τραγωδίας. Η μουσική αναπνέει μαζί με τους ηθοποιούς, συνοδεύει τον θρήνο, δημιουργεί ένταση και μετατρέπει τον λόγο του Ευριπίδη σε μια σχεδόν τελετουργική εμπειρία.
Και μέσα σε όλα αυτά υπάρχει η Λυδία Φωτοπούλου. Η Εκάβη της είναι συγκλονιστική.
Δεν είναι απλώς μια σπουδαία ηθοποιός που υποδύεται έναν μεγάλο ρόλο. Είναι σαν να κουβαλά πάνω στη σκηνή ολόκληρη την ιστορία του ελληνικού θεάτρου. Η φωνή, το βλέμμα, η οικονομία των κινήσεων, η σωματική της παρουσία και κυρίως η αίσθηση μιας ζωής που έχει ήδη διανύσει τεράστια απόσταση κάνουν την Εκάβη της μια παρουσία επιβλητική.
Η Φωτοπούλου διαθέτει εκείνη τη σπάνια θεατρική ικανότητα να μην χρειάζεται να κάνει πολλά για να γεμίσει τη σκηνή. Ένα βλέμμα, μια παύση, μια αλλαγή στον τόνο της φωνής αρκούν για να μετατρέψουν τον προσωπικό θρήνο σε συλλογικό πένθος.
Η Εκάβη δεν είναι εδώ απλώς η βασίλισσα που έχασε την Τροία.
Είναι η μάνα που έχασε τα παιδιά της.
Η γυναίκα που έχασε την πατρίδα της.
Ο άνθρωπος που έχασε την προηγούμενη ταυτότητά του.
Και η Φωτοπούλου καταφέρνει να κάνει όλο αυτό το προσωπικό πένθος να αποκτήσει καθολική διάσταση.
Δίπλα της, ο Αργύρης Ξάφης ως Ταλθύβιος, η Εύη Σαουλίδου ως Ανδρομάχη, η Νάνσυ Σιδέρη ως Κασσάνδρα, η Βασιλική Τρουφάκου ως Ελένη, ο Γιώργος Χριστοδούλου ως Μενέλαος, ο Μιχάλης Μήτσης ως Αστυάνακτας και η Άνα Τζουλάκη Χριστοδούλου ως νεαρή Πολυξένη συγκροτούν έναν θίασο υψηλού επιπέδου.
Μαζί τους τα μέλη της Εν Δυνάμει δεν αποτελούν «δεύτερη κατηγορία» ερμηνευτών ούτε συμπληρωματική παρουσία. Είναι οργανικό κομμάτι του θιάσου και της ίδιας της παράστασης.
Αυτό είναι το σημαντικότερο.
Δεν βλέπεις «ηθοποιούς με αναπηρία» και «ηθοποιούς χωρίς αναπηρία».
Βλέπεις έναν θίασο.
Και αυτό ακριβώς είναι η πραγματική συμπερίληψη.
Η σκηνογραφία της Ευαγγελίας Κιρκινέ, τα κοστούμια του Άγγελου Μέντη, η μουσική του Λευτέρη Βενιάδη, η κίνηση του Τάσου Παπαδόπουλου, οι φωτισμοί της Ζωής Μολυβδά-Φαμέλη και ο σχεδιασμός ήχου της Σοφίας Καμαγιάννη υπηρετούν αυτή την ενιαία σκηνική γραφή χωρίς να προσπαθούν να εντυπωσιάσουν για τον εντυπωσιασμό.
Κάθε στοιχείο μοιάζει να βρίσκεται στη θέση του για έναν λόγο: για να υπηρετήσει τον άνθρωπο πάνω στη σκηνή.
Και υπάρχει κάτι ακόμη που θεωρούμε πολύ σημαντικό.
Οι «Τρωάδες» δεν είναι ένα έργο που ανήκει στο παρελθόν.
Είναι ένα έργο που γράφτηκε πριν από περισσότερα από 2.400 χρόνια και εξακολουθεί να μας κοιτάζει κατάματα.
Γιατί ακόμη υπάρχουν πόλεμοι.
Ακόμη υπάρχουν πρόσφυγες.
Ακόμη υπάρχουν γυναίκες που βλέπουν το σώμα τους να γίνεται πεδίο μάχης.
Ακόμη υπάρχουν παιδιά που πληρώνουν τις αποφάσεις των ενηλίκων.
Ακόμη υπάρχουν άνθρωποι που χάνουν μέσα σε μια νύχτα το σπίτι, την οικογένεια και την πατρίδα τους.
Και ακόμη υπάρχουν κοινωνίες που θεωρούν ότι η δύναμη τους δίνει το δικαίωμα να επιβάλλονται στους άλλους.
Γι’ αυτό και η παράσταση αυτή δεν χρειάζεται να φωνάξει ότι είναι «σύγχρονη». Είναι σύγχρονη επειδή μιλάει για κάτι που δεν καταφέραμε να ξεπεράσουμε.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη δύναμη της συγκεκριμένης παραγωγής.
Δεν προσπαθεί να εκσυγχρονίσει τεχνητά τον Ευριπίδη, το κάνει απολ΄θτως οργανικά!
Οι «Τρωάδες» της Ελένης Ευθυμίου είναι μια παράσταση που μετατρέπει την αρχαία τραγωδία σε μια μεγάλη πράξη μνήμης, συμπερίληψης και αντίστασης.
Και ίσως τελικά αυτό να είναι το πιο βαθύ μήνυμα της παράστασης:
η σκηνή δεν πρέπει να χωρά μόνο τους ανθρώπους που η κοινωνία θεωρεί «αρτιμελείς». Πρέπει να χωρά τον άνθρωπο. Ολόκληρο τον άνθρωπο. Με το σώμα του, τις αδυναμίες του, τη διαφορετικότητά του, τη φωνή του και την ιστορία του.
«Στις “Τρωάδες” της Ελένης Ευθυμίου η σκηνή δεν ζητά από τον άνθρωπο να χωρέσει στα μέτρα της· μεγαλώνει για να χωρέσει ολόκληρο τον άνθρωπο — με το σώμα, τη φωνή, τη διαφορετικότητα και την ιστορία του.»
Ξεχωριστή μνεία αξίζουν τα σκηνικά της Ευαγγελίας Κιρκινέ, τα οποία πραγματικά εντυπωσιάζουν για τα δεδομένα μιας παράστασης που βρίσκεται σε καλοκαιρινή περιοδεία. Πρόκειται για μια σκηνική κατασκευή μεγάλης κλίμακας, με ισχυρή εικαστική παρουσία, που δίνει στην παράσταση την αίσθηση μιας πλήρους θεατρικής υπερπαραγωγής και όχι μιας περιοδεύουσας παραγωγής που χρειάζεται να περιοριστεί στις απολύτως απαραίτητες λύσεις.
Το σκηνικό εικονοποιεί την απόλυτη ισοπέδωση. Τα απομεινάρια μιας θεμέλια καμένης Τροίας, το μαύρο της στάχτης, το αίμα, η αίσθηση ενός κόσμου που έχει περάσει ολοκληρωτικά μέσα από τη φωτιά και τη βία.
Εν κατακλείδι, οι «Τρωάδες» της Ελένης Ευθυμίου είναι μια θεατρική εμπειρία που ξεπερνά τα όρια μιας ακόμη παράστασης αρχαίου δράματος. Είναι μια βαθιά ανθρώπινη, αντιπολεμική και συγκλονιστική συνάντηση του αρχαίου λόγου με το σήμερα, όπου η συμπερίληψη δεν λειτουργεί ως σύνθημα, αλλά ως ζωντανή πραγματικότητα πάνω στη σκηνή.
Μια από τις πιο δυνατές και ουσιαστικές παραστάσεις αρχαίου δράματος των τελευταίων χρόνων — μια παράσταση που δεν τελειώνει όταν σβήνουν τα φώτα, αλλά συνεχίζει να δουλεύει μέσα σου.
Κριτική: Νέστορας Αναστάσιος
Κάντε το πρώτο σχόλιο